Değişen Madde Fonksiyonu (DIF) Nedir?

Bir Soru Bazı Grupları Haksız Yere Zorluyor mu?

Sınavlarda bazen şöyle durumlar olur: İki öğrenci grubu düşünelim. Örneğin kızlar ve erkekler… Ya da farklı sosyo-ekonomik düzeydeki öğrenciler… Bu iki grup eşit yetenek düzeyindeyse aynı soruyu benzer başarıyla çözmesi gerekir değil mi? Ama bazen işler böyle olmaz. Bir bakarız iki grup da aynı bilgi düzeyine sahip olmasına rağmen bir grup o soruda bariz şekilde daha çok zorlanır. İşte buna ölçme-değerlendirme literatüründe Madde İşlev Farklılığı (Değişen Madde Fonksiyonu) (Differential Item Functioning -DIF) denir. DIF, kısacası şunu sorar:

“Bu soru gerçekten akademik beceriyi mi ölçüyor yoksa bazı gruplar için gereksiz bir dezavantaj mı oluşturuyor?”

DIF: Haksızlık Arayan Bilimsel Bir Mercek

DIF bir sorunun adil olup olmadığını test eden istatistiksel yöntemdir. Fikir çok nettir: Eğer iki grup aynı başarı düzeyindeyse bir madde bu iki grup için benzer güçlükte olmalıdır. Aynı yetenek düzeyindeki gruplardan biri gereksiz yere daha düşük performans gösteriyorsa:

• soru grubun kültürel deneyimine çok yakın olabilir,

• dilsel ifadeler bir grubun alışık olmadığı bir biçimde olabilir,

• örnekteki günlük yaşam durumu bir gruba yabancı olabilir,

• teknik olarak soru kökü grubun yaşantısıyla uyumsuz olabilir,

• kullanılan görsel veya bağlam belli bir gruba avantaj sağlayabilir.

Bu durumda soru beceriyi değil grubun deneyim farkını ölçmeye başlamış olur.

DIF Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar? 

Bu konu aslında hiç uzak değildir sınıflarda sıkça karşımıza çıkar.

1. Soru bağlamı bir gruba daha tanıdıktır

Örneğin: “Kayak merkezindeki telesiyej sırasını hesaplayınız.” Kars’taki bir çocuk için günlük bir deneyim olabilirken Mersin’deki bir çocuk için tamamen yabancı bir durum. Bu durumda soru matematik değil yaşantıya aşinalık ölçmeye başlar.

2. Dil yapısı bazı gruplar için daha zor olabilir

Soru çok uzun ve çok katmanlı bir cümle olabilir. Dilsel yük arttıkça akademik düzey eşit bile olsa çocuklar arasında fark oluşabilir. (LGS ve TYT’nin dönüştüğü sistem aklınıza gelebilir. bu sınavlar öğrenciden sadece bilgi değil yoğun metinleri hızlıca çözebilme becerisi de bekliyor.)

3. Cinsiyete bağlı DIF

Bazı sorular farkında olmadan bir cinsiyeti destekler. Örneğin:

• Spor teknikleri üzerinden verilen örnekler erkekler için daha tanıdık olabilir.

• Ev içi rollerle ilgili bağlamlar kızlara daha tanıdık gelebilir.

Amaç bu değilse, soru adaletsizleşir.

4. Grafik, tablo veya şeklin tasarımı bir grubu zorlayabilir

Görsel yük bazı öğrenciler için daha zorlayıcı olabilir.
Öğrenciler arasında grafik okuma deneyimi eşit olmayabilir; bazı gruplar bu tür görsellere daha az aşina olduğundan aynı akademik düzeyde bile farklı sonuçlar ortaya çıkabilir.

Bu durumda soru “grafik yorumlama ön bilgisi” ölçmeye kayar.

DIF = Soru Hatalı Demek Değil

Çok önemli bir nokta: Bir soruda DIF olması o sorunun direkt “yanlış” olduğu anlamına gelmez.

Sorunun dezavantajlı olduğu grup şöyle olabilir:

• daha az ön deneyim sahibi,

• kavrama düzeyi farklı,

• bağlama uzak,

• dilsel olarak zorlanan,

• kültürel olarak farklı.

DIF sadece şunu söyler: “Bu soruyu iki grup aynı yetenekte olmasına rağmen farklı şekilde çözüyor. Bunun nedenine bakalım.”

Bazen çözüm çok basittir:
soru bağlamını sadeleştirmek, değiştirmek, örneği nötr hale getirmek.

DIF Analizi Bize Ne Kazandırır?

Bu kısım özellikle okul içi ölçme-değerlendirme kalitesini yükseltmek için çok değerlidir:

✔ Sınavın adalet seviyesini görmeyi sağlar.

Bazı sorular farkında olmadan belirli öğrencileri geride bırakabilir.

✔ Hangi soru türlerinin hangi grupları zorladığını gösterir.

Örneğin kız öğrenciler grafik sorularında zorlanıyorsa bu durum öğretim sürecinin yönünü belirleyebilir.

✔ Daha kapsayıcı soru tasarımı yapmayı öğretir.

Soru köklerinde, bağlamlarda, örneklerde “taraf tutmayan” bir dil ve yapı geliştirilir.

✔ Ölçme sonuçlarını daha güvenilir hale getirir.

Çünkü adalet sağlandığında ölçme gerçek beceriyi daha doğru gösterir.

DIF = Adil Ölçmenin Sigortasıdır

DIF bir sorunun bazı gruplar için “fazladan yük” oluşturup oluşturmadığını gösteren güçlü bir analizdir. Özetle şunu söyler:

“Bu soruyu çözerken dezavantaj bilgi eksikliğinden mi geliyor yoksa sorunun kendisinden mi?”