Faktör Analizi Nedir?

Eğitimde bazen şöyle bir durumla karşılaşırız: Bir ölçek hazırlıyoruz ve maddeler birbirine benzeyen şeyleri ölçüyor gibi duruyor ama aslında arka planda kaç tane beceri, duygu ya da özellik olduğunu tam bilemiyoruz. İşte faktör analizi bu soruyu bilimsel biçimde yanıtlayan yöntemdir.

Kısaca  Faktör analizi çok sayıdaki maddeyi arkasındaki gizli yapılara (faktörlere) göre gruplandıran bir istatistik yöntemidir. Yani ölçek “gerçekte neyi ölçüyor?” sorusunu aydınlatır.

Faktör Analizi Niçin Kullanılır?

Bir ölçek düşünün: 20 madde var. Öğrencilerin “motivasyonunu” ölçmek istiyorsunuz ama maddelerin bir kısmı çalışmaya yönelik tutumu bir kısmı duygusal ilgiyi bazıları da öz düzenlemeyi işaret ediyor olabilir. Faktör analizi bize şunu söyler:

  • “Bu maddeler aslında kaça ayrılıyor?”

  • “Hangi maddeler birbirine daha çok benzer tepki alıyor?”

  • “Ölçek gerçekten tek bir özelliği mi yoksa birden fazla alt boyutu mu ölçüyor?”

Kısacası ölçme aracının içindeki gizli yapıyı ortaya çıkarır.

İki Tür Faktör Analizi Vardır: AFA ve DFA

1) Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA)

Amaç: “Ölçekte arka planda kaç tane faktör var? Maddeler doğal olarak nasıl gruplanıyor?”
→ Tamamen keşfedici bir analizdir.
→ Yeni ölçeklerde veya yapısı bilinmeyen durumlarda kullanılır.

2) Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)

Amaç: “Ben zaten yapının 2–3 boyutlu olduğunu düşünüyorum. Bakalım veriler bunu doğruluyor mu?”
→ Teoriyi test eden bir analizdir.
→ Her madde hangi faktörde olmalı önceden bilinir.

Faktör Yükü (Factor Loading) Nedir? 

Faktör analizi yapıldığında her madde için bir faktör yükü çıkar. Bu değer maddenin ait olduğu boyutla ne kadar güçlü bağ kurduğunu gösterir.

  • 0.40 üzeri → güçlü ilişki

  • 0.30–0.40 → kabul edilebilir

  • 0.30 altı → zayıf (maddenin gözden geçirilmesi gerekir)

Faktör yükü yüksek olan maddeler ölçeğin sağlam yapı taşlarıdır.

Faktör Analizi Bize Ne Kazandırır?

• Ölçeğin gerçekten ne ölçtüğünü gösterir

Örneğin “Matematik Kaygısı Ölçeği” diye bir ölçek kullanıyorsunuz. Faktör analizi size şunu söyleyebilir:

  • Birinci boyut: Sınav kaygısı

  • İkinci boyut: Matematik dersine karşı olumsuz tutum

  • Üçüncü boyut: Kendine güven eksikliği

Yani ölçeğin içindeki alt yapıları net biçimde görürsünüz.

• Gereksiz veya bozuk maddeleri tespit eder

Bazı maddeler diğerlerinden tamamen kopuktur. Faktör analizinde “dışarıda kalan” maddeler görülür. Bu maddeler:

  • yanlış anlaşılmış,

  • çok özel bir duruma işaret eden,

  • ölçtüğünüz yapıya uymayan
    maddeler olabilir.

Ve bunları ölçekten çıkardığınızda ölçme kalitesi artar.

• Ölçek puanlarını daha anlamlı yorumlamayı sağlar

Faktör analizi sayesinde:

  • “Bu ölçek tek boyutlu mu?”

  • “Alt boyut puanı hesaplanmalı mı?”

  • “Öğrenciye toplam puan mı boyut puanı mı vermeliyim?”

gibi kararlar netleşir. Örneğin bir ölçek 3 boyut içeriyorsa toplam puan yerine boyut bazlı yorum yapmak çok daha sağlıklıdır.

• Sınıf uygulamalarında öğretmene yol gösterir

Faktör analizi sadece akademik araştırmalar için değildir. Öğretmen sınıfta da kullanabilir:

  • Öğrenci tutum ölçekleri

  • Sosyal-duygusal gelişim ölçümleri

  • Anketler

  • Okul iklimi çalışmaları

  • Kulüp, yönlendirme, rehberlik değerlendirmeleri

Bu tür araçların “arka plan yapısını” bilmek ve sonuçları doğru yorumlama gücünü artırır.

Faktör Analizi Ölçme Aracının Kimliğini Ortaya Koyar

Faktör analizi, ölçeğin iç dünyasına ışık tutar. Öğretmene şunları sağlar:

  • Hangi maddelerin işe yaradığını,

  • Hangi maddelerin sorunlu olduğunu,

  • Yapının kaç boyutlu olduğunu,

  • Ölçümün ne kadar sağlam olduğunu.

Yani bir ölçek kullanmadan önce “Bu gerçekten düşündüğüm şeyi ölçüyor mu?” sorusuna bilimsel bir yanıt verir.

Faktör analizi bir ölçeğin zihinsel haritasını çıkarır. Bu harita olmadan yapılan yorumlar eksik kalabilir.

Popüler Yazılar

İLGİLİ yAZILAR